"Ook zo gevoelig?"

Philippine Bronkhorst
©2006-2010

Wat is angst?.
Angst is een normale menselijke emotie. Angst is ook nuttig, het is de manier waarop je mogelijke gevaren gewaarwordt en is bedoeld als beschermingsmechanisme. Bedreigende ervaringen worden in je hersens opgeslagen in de amygdala, het geheugen voor emoties. Zo leer je gevaar voortaan uit de weg te blijven. Hoe ernstiger het gevaar was, hoe heftiger de amygdala reageert. Het bereidt je lichamelijk en geestelijk voor op vluchten of vechten. Dit systeem reageert zeer snel op potentieel bedreigende situaties, nog voor je cortex reageert ofwel ruim voordat je bewust bent van gevaar.

Dit systeem behoedt je voor gevaarlijke situaties. Het een zeer effectieve manier om gevaar uit de weg te gaan. Ben je eens bijna door een auto aangereden met oversteken, dan kijk je voortaan vanzelf extra goed uit. Erg nuttig. Het werkt ook zo in sociale situaties. Bij afwijzing of verraad. Helaas is het niet zo'n heel nauwkeurig systeem. Ook situaties die helemaal geen reëel gevaar geven maar alleen maar lijken op oud gevaar, triggeren ook de alarmbellen met alle bijbehorende lichamelijke reacties. Feitelijk is het dan oude angst die je bang maakt. Je hebt direct het gevoel dat iemand je afwijst terwijl het om een onschuldige opmerking gaat. Het kan zelfs zijn dat zulke irreële angsten een eigen leven gaan leiden en zo tegen je keren. Je wordt bijvoorbeeld bang voor alle mensen en vermijdt dan maar iedereen zodat ze je ook niet kunnen afwijzen.

Angsten die met emoties samenhangen, kunnen diep gaan. Je hebt diepe angsten als faalangst (niet goed genoeg zijn), verlatingsangst, angst voor afwijzing, bindingsangst etc. Dit soort angsten zijn vaak ontstaan in je vroege jeugd. Zijn er toen dingen misgegaan, dan kun je veel last hebben van dit soort oude angst. De gevaren zijn zeg maar diep ingesleten in je amygdala en komen bij het minste of geringste heftig omhoog. Iedereen heeft wel dergelijke angsten die af en toe opspelen. Dit soort angsten zijn echter wel een behoorlijke bron van prikkels en kosten energie.

Van gedachte tot paniek.
Angst begint in je hersens als een situatie wordt herkend als dreiging of risico. Of iets maakt je bijvoorbeeld aan het schrikken. Je amygdala slaat alarm, lichaam reageert fysiek en schiet in de stress. Je hoofd voegt er vervolgens meer extra angstige gedachten aan toe, bijvoorbeeld door extra risico's of herinneringen aan vroegere en vergelijkbare situaties (vooral die waar het misgaat) naar boven te halen. De adrenaline giert door je lijf, je staat klaar om te vluchten of te vechten of je bevriest. Getunneld denken, gespannen spieren, een oppervlakkige ademhaling (kan leiden tot hyperventilatie), zweten, koude handen en/of voeten, buikpijn en het beklemde gevoel van de angst die om je hart slaat. Je voelt je super kwetsbaar en rot, je wilt zo snel mogelijk weg van dat gevoel en dus van het gevaar.

Als angstige gedachten je in hun greep krijgen en je weggespoeld wordt door de angst-emotie, dan ben je in paniek. In paniek raken en zijn, voelt heel bedreigend omdat je tijdelijk alle controle over jezelf kwijt lijkt te zijn. En de ervaring wordt ook weer opgeslagen in je amygdala voor een volgende keer. Wat je doet en hoe je reageert in paniek verschilt per persoon. Waar de ene mens gaat hyperventileren, de andere totaal bevriest en geen woord meer kan uitbrengen, zal weer een ander (verbaal) agressief worden. In paniek raken jaagt ook weer angst aan en zo verergert de paniek.

Als je overprikkeld bent, ben je sneller angstig. Je systeem staat al op scherp. Daardoor overkomt hsp's het vaak dat zij last hebben van angst. Hsp's lijden vaak erg onder kun angstigheid. Ze schamen zich ervoor en proberen het te compenseren door flink te zijn. Hoe zit dat bij jou? Heb je misschien veelvuldig de boodschap gekregen dat je bangelijk bent, een schijtluis of angsthaas? Dit draagt natuurlijk niet bij aan je eigenwaarde en versterkt de angstigheid. Faalangst is dan ook iets waar veel hsp's mee kampen of hebben gekampt.

Angst(stoornis) en overprikkeling
Angst gaat gepaard met intense overprikkeling. Je bent sneller angstig, onzeker of paniekerig als je al overprikkeld bent, omdat je systeem al op scherp staat hoeft er minder te gebeuren voor angst geactiveerd wordt. Dus voorkomen dat je te erg overprikkeld raakt en chronische overprikkeling aanpakken, is een belangrijke stap in het aanpakken van angst en paniek. Daarnaast moet je proberen de angstige gedachten die opkomen niet te volgen. De neiging tot reflecteren van hsp's is op zulke momenten dus extra onhandig. Het heeft namelijk helemaal geen zin. In een angsttoestand produceert je hoofd voornamelijk gedachten die angst verergeren. Je kunt niet objectief denken op dat moment.

Aanvallen van angst die je even verlammen of paniekerige gedachten in extreme situaties, horen bij het leven. Voor iedereen ook al lijkt het soms of jij de enige bent. Als je echter beheerst gaat worden door je angsten en het normaal functioneren in de weg staat en je bijvoorbeeld personen, plaatsen en situaties gaat vermijden of dwangmatige handelingen gaat doen om je angst te beteugelen, dan is er sprake van een angststoornis.

Een angststoornis ontstaat bij hsp's vaak in een periode waarin zij chronisch overprikkeld zijn. Hun zenuwstelsel is a.h.w. uitgeput en slaat op tilt. Bij een angststoornis ben je bang voor irreële dingen en ben je niet meer in staat de controle hierover te houden. Dingen waar je vroeger niet eens bij stilstond, kun je nu niet meer uit je hoofd zetten. Op een gegeven moment word je gefrustreerd of bang voor je angsten. Vooral het feit dat je de controle kwijt raakt en wordt overspoeld door de enorm overprikkelende ervaring van paniek, is erg beangstigend. Bij een angststoornis moet je hulp zoeken. Met medicatie kan de cyclus van angst en meer angst doorbroken worden en met therapie kun je gaan bekijken waar de angsten vandaan komen en strategieën leren om ermee om te gaan. Vaak hebben angsten te maken met opgekropte en overwerkte traumatische ervaringen.

Is het nog niet zo erg maar heb je wel veel last van je angsten, lees eens een boek over angsten. Als je begrijpt wat er met je gebeurt en hoe het met eerdere ervaringen samenhangt, krijgt angst je minder in zijn greep.

Wat doe je er aan?.
Je kunt misschien niet voorkomen dat je bang wordt, maar je kunt wel de piek minder hoog laten oplopen. Om te beginnen door niet mee te gaan in de negatieve gedachten die opkomen als je bang bent. Niet bang worden voor die gedachten. Realiseer dat die je juist banger maken. Je zult zien dat als je er minder aandacht aan besteed en blijft bij wat er gebeurt op het moment dat je bang werd, de golf van angst vanzelf weer afneemt. Probeer achteraf kritisch te kijken wat precies je angst triggerde en of er angsten van vroeger meespeelden. Op een gegeven moment zul je al tijdens de angstaanval, al kunnen zien dat het niet reëel is.

Als je beter in je vel zit, dus sterker bent in jezelf, niet te moe bent en goed in balans, is er minder voedingsbodem voor angst. Als je beter in je vel zit, ben je namelijk minder snel en minder intens overprikkeld en zul je dus ook minder snel en minder intens angstig worden. En negatieve gedachten krijgen je minder makkelijk in hun greep, dus je zakt ook minder diep in de angst. Een positief zelfbeeld, zelfvertrouwen, een optimistische stemming en vertrouwen in je copingstrategie wb. angst, zullen je vanzelf veel minder angstig maken. Voor veel hsp's zal het een opluchting zijn te weten dat het bij hen hoort en dat er manieren zijn om ermee om te gaan.

Heftige angst is een teken van diepere problemen. Het is dan een soort afweer mechanisme voor emotionele pijn die te erg is om te voelen. Bijvoorbeeld verlatingsangst. Waarschijnlijk heb je in je vroege jeugd ervaringen gehad dat je bent verlaten. Die pijn, de pijn van een kind dat door zijn ouders niet de emotionele veiligheid kreeg waaraan het behoefte had. Het kan de moeite lonen om dit eens uit te zoeken met een psycholoog.

Wil jij je angsten de baas worden, lees dan verder.

*hsp: Hoog Senstief Persoon